Так часам здараецца, што па-сапраўднаму вялікі чалавек, які нарадзіўся ў адной краіне, азарае сваім геніем увесь свет. Такім чалавекам быў Ігнат Дамейка — беларус, які ўзбагаціў сусветную навуку, стварыў цэлыя галіны ў чужой краіне і стаў яе нацыянальным героем. Сёння за права ўспадкаваць арэол яго славы сур’ёзна змагаюцца некалькі дзяржаў, але Дамейка быў, ёсць і будзе нашым вялікім суайчыннікам. Таму менавіта мы, як ніхто іншы, абавязаны расказаць пра яго максімальна падрабязна — наколькі гэта, вядома, дазваляе фармат такой публікацыі. Ітак.
Ігнат Іпалітавіч Дамейка (1802–1889) — вучоны-геолаг, мінералог, географ, этнолаг, асветнік, чыя спадчына аб’ядноўвае некалькі дзяржаў. У Чылі яго шануюць як нацыянальнага героя, аднак яго карані ляжаць у беларускай зямлі. У 2002 годзе ЮНЕСКА абвясціла год 200-годдзя з дня нараджэння Дамейкі Годам Ігната Дамейкі — прызнанне, якога ўдастойваюцца нямногія.
Беларуская зямля і ліцвінская самасвядомасць
Ігнат Дамейка нарадзіўся 31 ліпеня 1802 года ў маёнтку Вялікая Мядзведка, цяпер Карэліцкі раён Гродзенскай вобласці Беларусі. Ён паходзіў са старажытнага беларускага шляхецкага роду герба Дангель. Дзяцінства прайшло ў маёнтках Жыбуртоўшчына і Азяраны на Дзятлаўшчыне. Будучы выхаваным на традыцыях Вялікага Княства Літоўскага, Дамейка ўсё жыццё называў сябе «ліцвінам».
Важна разумець: у XIX стагоддзі слова «ліцвін» не азначала этнічнага літоўца з сучаснай Літвы. Ліцвін — гэта жыхар Вялікага Княства Літоўскага, дзяржавы з беларускай асновай. Статут ВКЛ быў напісаны на старабеларускай мове, на ёй жа вялося дзяржаўнае справаводства. Таму Дамейка, называючы сябе ліцвінам, у сучасным разуменні называў сябе беларусам.
Вільня, філаматы і сяброўства з Міцкевічам
Дамейка скончыў Шчучынскую піярскую калегію, потым паступіў на фізіка-матэматычны факультэт Віленскага ўніверсітэта. Там ён стаў удзельнікам тайнага таварыства філаматаў і блізка пасябраваў з Адамам Міцкевічам. Гэта дружба ўвайшла ў гісторыю літаратуры: Ігнат Дамейка стаў прататыпам Жэготы ў трэцяй частцы «Дзядоў» Міцкевіча.
Вільня, дзе фарміраваўся Дамейка, была гістарычнай сталіцай Вялікага Княства Літоўскага, а не сучаснай Літоўскай Рэспублікі. І Міцкевіч, і Дамейка належалі да адной ліцвінскай культурнай традыцыі. Таму польскамоўнасць Дамейкі і яго дружба з польскамоўным паэтам не робяць яго палякам, гэтак жа як выкарыстанне рускай мовы сучаснымі беларусамі не робіць іх рускімі.
Паўстанне, эміграцыя і Чылі
За ўдзел у паўстанні 1830–1831 гадоў Дамейка быў вымушаны пакінуць радзіму. У Парыжы ён бліскуча скончыў Вышэйшую горную школу, а ў 1838 годзе па кантракце з чылійскім урадам адправіўся ў Паўднёвую Амерыку. Першапачаткова кантракт быў разлічаны на шэсць гадоў, але Чылі стала яго другім домам на паўстагоддзя.
У Чылі Дамейка здзейсніў тое, што зрабіла яго нацыянальным героем. Ён практычна з нуля стварыў горную прамысловасць краіны, даследаваў Анды і пустыню Атакама, адкрыў багацейшыя запасы золата, медзі, серабра, вугалю і селітры. Ён заснаваў прабірныя лабараторыі, якія абаранілі казну ад падману. У 1846 годзе склаў першую геалагічную карту Чылі. Яго падручнік «Elementos de mineralogía» дзесяцігоддзямі заставаўся галоўным дапаможнікам у Лацінскай Амерыцы. Ён рэфармаваў адукацыю, стаўшы рэктарам Чылійскага ўніверсітэта на 16 гадоў, стварыў метэаралагічную службу, праклаў вадаправод у Сант’яга і ўвёў метрычную сістэму мер.
Асаблівая старонка — абарона індзейцаў мапучэ. Дамейка апублікаваў кнігу «Арауканія і яе жыхары», у якой апісаў культуру і побыт карэннага насельніцтва, і выступіў з планам мірнай інтэграцыі, крытыкуючы гвалт. Гэта прынесла яму павагу як вучонаму і гуманісту.
Сям’я і асабістае жыццё ў Чылі
У Чылі Дамейка не толькі дасягнуў навуковых вяршынь і заслужыў усенароднае прызнанне, але і знайшоў асабістае шчасце. Яго жонкай стала Энрыкета дэ Сатамаёр — прадстаўніца старажытнага і паважанага чылійскага роду. Шлюб з ёй адкрыў перад вучоным дзверы ў вышэйшае грамадства краіны і яшчэ мацней звязаў яго з новай радзімай. У гэтым саюзе нарадзіліся дзеці, дзякуючы чаму ў Чылі склалася вядомая дынастыя Дамейкаў, чые нашчадкі да гэтага часу з гонарам носяць гэтае прозвішча. Пры гэтым сямейнае жыццё не паслабіла духоўнай сувязі Ігната з беларускай зямлёй: ён працягваў перапісвацца з роднымі, цікавіўся жыццём на радзіме і ў рэшце рэшт на некалькі гадоў вярнуўся ў Беларусь. Жаніцьба на Энрыкеце стала для яго не адмовай ад мінулага, а набыццём другой сям’і — яшчэ адным мостам паміж Еўропай і Лацінскай Амерыкай.
Вяртанне на радзіму
У 1884–1888 гадах, ужо ў пажылым веку, Дамейка вярнуўся на радзіму. Чатыры гады ён падарожнічаў па Наваградчыне і Лідчыне, гасцяваў у дачкі ў Жыбуртоўшчыне, наведваў Польшчу, Літву і Парыж. Гэта вяртанне — яшчэ адно пацверджанне: яго цягнула да беларускіх каранёў, да зямлі, дзе ён нарадзіўся. Памёр ён у Сант’яга ў 1889 годзе; дзень пахавання быў абвешчаны ў Чылі нацыянальнай жалобай.
Памяць па ўсім свеце
Памяць пра Дамейку велічна ўвекавечана ў розных краінах.
Чылі. Тут яго імем названы вуліцы ў Сант’яга, Ла-Серэне, Какімба, Антафагасце, Вальпараіса, а таксама горад Пуэбла-Дамейка і горны хрыбет Кардыльера-дэ-Дамейка. У Сант’яга на Нацыянальных могілках усталяваны бронзавы помнік-бюст. Бюсты ёсць у Чылійскім універсітэце, дворык якога носіць імя Паціа Дамейкі. У Какімба ёсць плошча Ігнасіа Дамейкі. У 2015 годзе беларускі альпініст Павел Гарбуноў усталяваў памятную таблічку на гары Кімаль.
Беларусь. На радзіме вучонага ў Вялікай Мядзведцы ўсталяваны мемарыяльны камень з барэльефам. У Крошыне ляжыць мемарыяльны камень каля 140-гадовага дуба, пасаджанага Дамейкам. Дзейнічаюць тры музеі — у Вялікай Мядзведцы, Крупаве і Заполлі. Вуліцы Ігната Дамейкі ёсць у Мінску, Гродне, Лідзе, Навагрудку, Баранавічах і Карэлічах.
Польшча. У Варшаве на Кракаўскім прадмесці ўсталявана мемарыяльная дошка на польскай і іспанскай мовах. Вуліцы Ігнацага Дамейкі ёсць ва Уроцлаве, Кракаве, Гданьску, Познані, Любліне і Легніцы.
Літва. У Вільні каля ўвахода ў былы манастыр базыльянаў, дзе Дамейка ўтрымліваўся пад арыштам, усталявана мемарыяльная пліта, прысвечаная яму і Міцкевічу. У Віленскім універсітэце ёсць памятная дошка і барэльеф. Вуліца Ігнота Дамейкі знаходзіцца ў раёне Павільняй.
Іншыя краіны. У Буэнас-Айрэсе дзейнічае Польская бібліятэка імя Ігната Дамейкі. У Парыжы яго імя захоўваецца ў архівах Вышэйшай горнай школы.
Спрэчка аб спадчыне
Нягледзячы на сусветнае прызнанне, часам узнікае пытанне: чый жа Дамейка?
Беларусь. Гэта яго радзіма. Тут ён нарадзіўся, тут яго карані, тут сфарміравалася ліцвінская, гэта значыць беларуская ў сучасным разуменні, самасвядомасць. Гэта пацвярджаецца і вяртаннем у канцы жыцця менавіта ў беларускія мясціны.
Польшча. Польскі культурны ўплыў адмаўляць нельга: Дамейка гаварыў і пісаў па-польску. Але мова не роўная нацыянальнасці. Гаварыць па-польску не значыць быць палякам. Інакш давялося б лічыць рускімі ўсіх беларусаў, якія гавораць і пішуць па-руску.
Літва. Сучасная Літва не мае прамога дачынення да гістарычнай Літвы эпохі Дамейкі. Вялікае Княства Літоўскае было дзяржавай з беларускай асновай. Лічыць Дамейку літоўцам — значыць ігнараваць гісторыю.
Заключэнне
Ігнат Дамейка — сын беларускай зямлі, ліцвін, які стаў грамадзянінам свету. Чылі па праву ганарыцца ім, Польшча і Літва шануюць яго памяць, але радзіма ў яго адна — Беларусь. Менавіта беларуская культура і гісторыя Вялікага Княства Літоўскага сфарміравалі гэтага выдатнага чалавека, чыя навуковая спадчына належыць усяму чалавецтву.